Türkiye’de kanserle mücadele: Uzmanlardan stratejik çözüm önerileri

Günümüzde halk sağlığını tehdit eden en ciddi hastalıklardan biri olan kanser, artan vaka sayıları ve yarattığı sosyo-ekonomik yük ile hayatımızın merkezindeki yerini koruyor. Erken teşhis ve doğru veri yönetimiyle kontrol altına alınabilen bu süreç, bireysel bir sağlık sorunu olmanın ötesinde toplumsal refahımızı doğrudan etkileyen stratejik bir mesele. Bu kapsamda Türkiye’deki mevcut tabloyu bilimsel verilerle analiz eden çalışmalar, geleceğin sağlık politikalarına da rehberlik ediyor.

Bu alandaki en güncel ve kapsamlı kaynaklardan biri, Halk Sağlığı Uzmanları Derneği (HASUDER) tarafından yayımlanan Türkiye Sağlık Raporu oldu. Çalışmanın dikkat çeken bölümlerinden birini ise Sultan Eser ve Mustafa Enes Özden’in kaleme aldığı “Kanserler ve Kanser Kontrolü” başlığı oluşturuyor.

Türkiye’deki kanser kontrol mekanizmalarını mercek altına alan Eser ve Özden, çalışmalarında hastalığın güncel seyrini verilerle ortaya koyuyor. İzleme sistemleri, erken teşhis süreçleri ve tedavi yönetimi üzerine kritik değerlendirmelerde bulunan yazarlar, yazının sonuç bölümünde Türkiye’de kanserle mücadelenin etkinliğini artıracak stratejik bir yol haritası sunuyor.

Kanser kontrol planı yapılmalı ve insan gücüne önem verilmeli

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) rehberleriyle uyumlu bir 2025–2030 Ulusal Kanser Kontrol Planı hazırlanması önerilerin en başında yer alıyor. Böyle bir plan, hedefleri netleştirip kaynakların nereye yönlendirileceğini belirlediği gibi, yapılan işlerin etkisini ölçmeyi de mümkün kılabilir. Planın yokluğu, iyi niyetli ama parçalı girişimlerin kalıcı politika sonuçlarına dönüşmesini zorlaştıran ana faktör. Bu yüzden de planlama olmadan iyi niyet boşa düşüyor. 

Rapor, Sağlık Bakanlığı Kanser Dairesi’nin insan gücünün hem sayı hem nitelik açısından güçlendirilmesini de vurguluyor. Epidemiyologlar, halk sağlığı uzmanları ve veri alanında yetkin ekipler olmadan kanser kontrolü sadece klinik hizmetlerin işi gibi görünmeye devam edebilir. 

Kanser kayıt sistemi güçlendirilmeden tedavinin seyrini izlemek mümkün değil

Önerilerin bel kemiğini ise kanser kayıt sisteminin güçlendirilmesi oluşturuyor. Pandemi döneminde kanser kayıt personelinin pandemi sürveyansına kaydırılması nedeniyle veri toplama süreçlerinde gecikmeler yaşandığı; bunun da verilerin tamlığı ve güncelliğini olumsuz etkilediği hatırlatılıyor. Sağlam bir kanser kaydı olmadan, hangi bölgede hangi kanserin arttığını, taramaların gerçekten erken evre yakalayıp yakalamadığını ya da tedavi çıktılarının ne yönde seyrettiğini bilmek mümkün değil. 

Bu yüzden, sentinel kanser kayıt modelinin geliştirilerek sürdürülmesi öneriliyor. Kaynakların ülke geneline yayılmış “aktif kayıt” yerine, temsiliyeti güçlü bir ağın kalitesini artırmaya yöneltilmesi öneriliyor. Ayrıca, Türkiye Kanser Raporu veritabanı (TKRV), illerden eski yıllara ait veriler yeniden alınarak tekrar işlenip güncellenmesi gerektiği belirtiliyor.

Veriye erişim ve farkındalık çalışmaları artmalı

Kanser raporu veritabanının geçmiş yıllar verileriyle güncellenmesi, illerin veri sağladığı yıllara göre karşılaştırılabilir zaman serileri oluşturulması ve üretilen bilginin bir interaktif gösterge paneli ile kamuoyuna sunulması isteniyor. Buradaki amaç yalnızca şeffaflık değil; karar vericiler ve araştırmacılar için kanser epidemiyolojisi bilgisini güçlendirmek ve bilim insanlarının yüksek kaliteli veriye erişimini kolaylaştırmak.

Kanser erken tanısı ve taramalar iyileştirilmeli

Erken tanı için uygun olan bazı kanserlerde toplumun ve sağlık çalışanlarının farkındalığını artıracak, “evre düşürmeyi” hedefleyen çalışmalar öneriliyor. Ayrıca bölgesel risklere göre özelleştirilmiş programlar gerektiği belirtiliyor. Örneğin Doğu Anadolu gibi bazı bölgelerde mide kanseri insidansının yüksek seyretmesi nedeniyle, yüksek riskli gruplarda endoskopi temelli tarama yaklaşımının değerlendirilmesi gerekir.

Öneriler yalnızca tanı ve taramayla sınırlı değil; tedavi kalitesi ve sonuçların izlenmesi de gündemde. Ulusal düzeyde standart algoritmaların geliştirilmesi, farklı hastaneler ve bölgeler arasında uygulama farklarını azaltarak daha eşit bir bakım sunulması da gündeme alınması gerekenler arasında. 

Ayrıca özellikle nadir kanserler için uzmanlık merkezlerinin yapılandırılması öneriliyor. Nadir kanserlerde doğru tanı ve doğru tedaviye hızlı erişim kritik çünkü deneyim ve multidisipliner ekip ihtiyacı daha yüksek.

Palyatif bakım entegre bir yaklaşım olarak değerlendirilmeli

Son olarak, kanser yüküyle mücadelede sıklıkla geri planda kalan ama yaşam kalitesini doğrudan belirleyen palyatif bakımın birinci basamağı da içerecek şekilde iyileştirilmesi isteniyor. Palyatif bakım yalnızca yaşamın son dönemine sıkıştırılan bir hizmet değil; ağrı yönetimi, semptom kontrolü, psikososyal destek ve bakım verenlerin yükünü azaltan entegre bir yaklaşım. Birinci basamakla bağ kurulduğunda hem erişim artar hem de hastane yoğunluğu azalır.

Özetle bu öneriler, tek tek projelerden ziyade sistem kurma çağrısı yapıyor.