CancerDisinfo olarak, dijital ortamlarda dolaşıma giren kanser ve sağlıkla ilgili iddiaları tespit etmek, doğrulamak ve açıklamak için şeffaf, kanıta dayalı ve kamu yararını önceleyen bir yöntem izliyoruz. Amacımız; sağlık alanındaki yanlış bilginin yol açabileceği zararları azaltmak, kamu sağlığını desteklemek ve hastaların, hasta yakınlarının, gazetecilerin ve genel kamuoyunun daha bilinçli kararlar almasına katkı sunmaktır.
Çalışmalarımız tıbbi tavsiye yerine geçmez. Tanı, tedavi, ilaç kullanımı veya bakım süreçleriyle ilgili kararlar almadan önce okurlarımızı yetkin sağlık profesyonellerine danışmaya teşvik ederiz.
1. İddiaların Tespiti
İzleme
Kanser ve sağlıkla ilgili iddiaları farklı dijital ortamlarda düzenli olarak izleriz. Bunlar arasında şunlar yer alır:
- Instagram, TikTok, YouTube, Facebook ve X gibi sosyal medya platformları
- WhatsApp, Telegram ve Reddit gibi mesajlaşma uygulamaları, forumlar ve çevrimiçi topluluklar
- Haber siteleri, sağlık blogları, video platformları ve influencer içerikleri
- Tedavi, korunma, tarama, beslenme, takviyeler ve alternatif tedaviler hakkında yürütülen kamusal tartışmalar
Ayrıca “kanser tedavisi”, “mucize tedavi”, “alternatif kanser tedavisi”, “doğal kanser ilacı”, “kanseri yok eden yöntem” gibi anahtar kelimeler ve uyarılarla potansiyel olarak zararlı veya yanıltıcı iddiaları takip ederiz.
Kullanıcı bildirimleri ve topluluk katkısı
Okurlarımız, şüpheli sağlık iddialarını, bağlantıları, ekran görüntülerini veya sorularını bizimle paylaşabilir. Bu bildirimler, yeni ortaya çıkan anlatıları tespit etmemize ve hastalar, hasta yakınları ve genel kamuoyu arasında dolaşıma giren iddialara daha hızlı yanıt vermemize yardımcı olur.
CancerDisinfo’nun Microsoft Teams üzerinde aktif bir topluluk alanı da bulunmaktadır. Bu alanda topluluk üyeleri bizimle doğrudan iletişime geçebilir, soru yöneltebilir, karşılaştıkları şüpheli iddiaları paylaşabilir ve kendi çevrelerinde dolaşıma giren sağlık anlatılarına dikkatimizi çekebilir. Bu topluluk temelli katkı, insanların gündelik bilgi ortamlarında ne gördüğünü, neyi merak ettiğini ve hangi konularda endişe duyduğunu daha iyi anlamamızı sağlar.
İddia, soru ve bildirimler şu adrese gönderilebilir: reach@cancerdisinfo.org
Önceliklendirme
İddiaları kamu sağlığı açısından taşıdıkları potansiyel zarar ve yayılma düzeyine göre önceliklendiririz. Özellikle şu tür iddialara odaklanırız:
- Hızla yayılan veya etkili hesaplar tarafından paylaşılan iddialar
- İnsanları kanıta dayalı tıbbi bakım almaktan uzaklaştırabilecek iddialar
- Güvensiz, kanıtlanmamış veya sömürüye açık ürün ve tedavileri teşvik eden iddialar
- Bilimsel araştırmaları, tıbbi kılavuzları veya uzman görüşlerini çarpıtan iddialar
- Hastalar, hasta yakınları ve acil sağlık bilgisi arayan kişiler gibi kırılgan grupları hedefleyen iddialar
2. Araştırma ve Doğrulama
Ön değerlendirme
Bir iddiayı doğrulama sürecine almadan önce şu soruları değerlendiririz:
- İddia ne tür bir iddiadır: olgusal, yoruma dayalı, anekdot niteliğinde, bilimsel veya kişisel görüş mü?
- İddia yeni mi, tekrar eden bir yanlış bilgi anlatısı mı, yoksa eski bir iddianın yeniden dolaşıma girmiş hali mi?
- İddiayı kim ortaya atıyor ve bu kişinin veya kurumun konuyla ilgili uzmanlığı var mı?
- İddia nasıl çerçeveleniyor: korku, umut, komplo anlatısı veya abartılı kesinlik içeriyor mu?
- İnsanlar bu iddiaya inanır veya bu iddiaya göre hareket ederse nasıl bir zarar ortaya çıkabilir?
Kanıt toplama
İddiaları değerlendirirken mevcut en güvenilir ve ilgili kanıtlara başvururuz. Bunlar arasında şunlar yer alır:
- Hakemli bilimsel çalışmalar
- Varsa sistematik derlemeler ve meta-analizler
- Tıbbi kılavuzlar ve klinik öneriler
- Kamu sağlığı kurumları ve düzenleyici otoriteler
- Kanser araştırma kurumları ve tıbbi veri tabanları
- İlgili uzmanların açıklamaları veya değerlendirmeleri
Kanıtın niteliğine özellikle dikkat ederiz. Laboratuvar bulguları, hayvan deneyleri, kişisel tanıklıklar, yayımlanmamış iddialar veya küçük ölçekli ön çalışmalar, insanlarda güçlü klinik kanıtlarla aynı düzeyde değerlendirilmez.
Uzman görüşü
Karmaşık veya teknik konularda onkologlar, eczacılar, halk sağlığı uzmanları, epidemiyologlar, araştırmacılar ve ilgili diğer uzmanlardan görüş alabiliriz.
Uzman görüşü alırken tutarlılık, şeffaflık ve hakkaniyet sağlamak için standartlaştırılmış bir süreç izleriz. Gerekli durumlarda uzmanların kurumsal bağlantılarını, uzmanlık alanlarını ve bilinen çıkar çatışmalarını açıklarız.
Dijital doğrulama ve analiz araçları
Gerektiğinde dijital doğrulama ve sosyal medya analiz araçlarından yararlanırız. Bu araçlar bize şu konularda yardımcı olur:
- İddianın nerede ve nasıl yayıldığını anlamak
- Aynı iddianın daha önce farklı bir biçimde ortaya çıkıp çıkmadığını tespit etmek
- Görsel, video, ekran görüntüsü veya alıntıların bağlamından koparılıp koparılmadığını incelemek
- Koordineli yayılım, taklit hesaplar veya yanıltıcı çerçeveleme olup olmadığını değerlendirmek
3. İddiaların Değerlendirilmesi
Her doğrulama içeriğinde, yayımlandığı tarihteki mevcut kanıtlara dayanarak açık bir sonuç etiketi kullanırız.
Yanlış: İddia; güvenilir bilimsel kanıtlarla, tıbbi uzlaşıyla veya doğrulanmış bilgilerle açıkça çelişiyorsa “Yanlış” olarak değerlendirilir.
Yanıltıcı: İddia bazı doğru unsurlar içerse de eksik, bağlamından kopuk, abartılı, seçici veya aldatıcı biçimde sunuluyorsa “Yanıltıcı” olarak değerlendirilir.
Kanıtlanmamış: İddiayı destekleyen yeterince güçlü ve güvenilir kanıt yoksa “Kanıtlanmamış” olarak değerlendirilir. Bu tür iddialar genellikle erken aşama araştırmalara, kişisel deneyimlere, zayıf çalışmalara veya bilimsel standartları karşılamayan kaynaklara dayanır.
Doğru: İddia mevcut bilimsel kanıtlarla, tıbbi uzlaşıyla ve güvenilir verilerle uyumluysa “Doğru” olarak değerlendirilir.
4. İddiaların Nasıl Yanılttığını Açıklama
Yalnızca bir sonuç etiketi vermekle yetinmeyiz. İddianın neden ve nasıl yanıltıcı olabileceğini de açıklarız. Sağlık alanındaki yanlış ve yanıltıcı iddialarda sık karşılaşılan yöntemler şunlardır:
Gizli çıkar ilişkileri: İddianın kaynağı, kanıtlanmamış tedavi, takviye, ilaç, ürün veya hizmet satışı gibi açıklanmamış ticari, ideolojik veya siyasi çıkarlara sahip olabilir.
Kaynak çarpıtma: Gerçek bir bilimsel çalışma, uzman açıklaması, tıbbi kılavuz veya resmi kaynak, aslında desteklemediği bir sonucu kanıtlıyormuş gibi sunulabilir.
Sahte kesinlik: Bilimsel olarak hâlâ araştırılan, belirsiz veya tartışmalı bir konu “kanıtlandı”, “kesin çözüm”, “garantili tedavi” ya da “saklanan gerçek” gibi ifadelerle kesinmiş gibi gösterilebilir.
Seçici kanıt kullanımı: İddia, yalnızca kendi mesajını destekleyen verileri öne çıkarıp daha güçlü veya daha ilgili karşı kanıtları görmezden gelebilir. Bu yöntem “kanıt seçme” veya “cherry-picking” olarak da bilinir.
Duyguyu kanıtın önüne koyma: Kişisel hikâyeler, korku, umut veya çaresizlik duygusu bilimsel değerlendirme yerine ikna aracı olarak kullanılabilir.
Sahte otorite: Uzman olmayan kişiler uzman gibi sunulabilir veya bir kişinin uzmanlığı kendi alanının dışındaki konularda abartılı biçimde kullanılabilir.
Bilimsel jargon tuzağı: Karmaşık tıbbi veya bilimsel terimler, zayıf bir iddiayı daha güvenilir göstermek veya okurun kafasını karıştırmak için kullanılabilir.
Komplo çerçevesi: Doktorların, bilim insanlarının, kamu kurumlarının veya ilaç şirketlerinin “gerçeği sakladığı” ileri sürülebilir; ancak bu iddia güvenilir kanıtlarla desteklenmeyebilir.
5. Bulguların Yazımı ve Sunumu
Açık ve erişilebilir dil
İçeriklerimizi genel okur kitlesinin anlayabileceği açık ve erişilebilir bir dille yazarız. Özellikle hastalar, hasta yakınları ve çevrimiçi sağlık bilgisi arayan kişiler için gereksiz teknik terimlerden kaçınır, bilimsel kavramları sade biçimde açıklarız.
Karmaşık konularda infografikler, görsel açıklayıcılar, kısa özetler ve temel çıkarımlar kullanarak bilginin daha anlaşılır hale gelmesini hedefleriz.
Şeffaflık
Doğrulama içeriklerimizde sonuca nasıl ulaştığımızı okurun görebilmesini önemseriz. Mümkün olduğunda kullandığımız bilimsel çalışmalara, tıbbi kılavuzlara, resmi kaynaklara ve uzman görüşlerine doğrudan bağlantı veririz.
Uzman görüşlerine yer verdiğimizde, uzmanın ilgili uzmanlık alanını belirtiriz. Bilinen çıkar çatışmaları veya sektörel bağlantılar varsa bunları okurla paylaşırız.
6. Yayınlama ve Dağıtım
Web sitesi
Tam doğrulama yazıları, açıklayıcı içerikler ve analizler CancerDisinfo web sitesinde yayımlanır.
Sosyal medya
İçeriklerimizin daha kısa ve paylaşılabilir versiyonları Instagram, X ve diğer sosyal medya platformlarında yayımlanabilir. Böylece sağlık yanlış bilgisine en çok maruz kalınan dijital ortamlarda daha geniş kitlelere ulaşmayı hedefleriz.
Topluluk geri bildirimi
Okurların ve topluluk üyelerimizin sorularını, düzeltme taleplerini ve geri bildirimlerini önemseriz. Geri bildirimler bir eksik bağlamı, anlaşılmayan bir ifadeyi veya olası bir hatayı gösteriyorsa içeriği yeniden inceler ve gerekli durumlarda güncelleriz.
7. Düzeltmeler ve Güncellemeler
Sürekli izleme
Kanser ve sağlıkla ilgili yanlış bilgi zaman içinde yeni biçimlerle yeniden dolaşıma girebilir. Daha önce ele aldığımız bir iddia yeniden yayılmaya başlarsa veya konuyla ilgili yeni bilimsel kanıtlar ortaya çıkarsa içeriğimizi yeniden değerlendirip güncelleyebiliriz.
Düzeltme politikası
Bir hata yaptığımızda bunu açık ve hızlı biçimde düzeltiriz. Düzeltmeler:
- Görünür biçimde işaretlenir
- Tarihlendirilir
- Neyin neden değiştirildiğini açıklayacak şekilde yazılır
Gerekli durumlarda önceki versiyonları erişilebilir tutar veya önemli değişiklikleri not ederiz. Böylece içeriklerimizin gelişimini şeffaf biçimde izlenebilir kılmayı amaçlarız.
Taahhüdümüz
CancerDisinfo olarak sağlık bilgisinin doğru, anlaşılır ve sorumlu biçimde aktarılmasının kamu sağlığı için hayati önemde olduğuna inanıyoruz.
Çalışmalarımızı şu ilkelerle yürütürüz:
- Siyasi veya ticari etkilerden bağımsız olmak
- İdeolojiye değil kanıta dayanmak
- Sürecimiz, kaynaklarımız ve finansmanımız konusunda şeffaf olmak
- Bilimsel belirsizlikleri ve nüansları dikkatle aktarmak
- Hastaları ve hasta yakınlarını korkutmadan, suçlamadan veya utandırmadan bilgilendirmek ve güçlendirmek
Amacımız, insanların zorlu sağlık kararlarıyla karşı karşıya kaldıklarında güvenilir bilgiye erişmelerine ve bu bilgiyi daha sağlıklı biçimde değerlendirmelerine katkı sunmaktır.
Doğrulanmasını istediğiniz bir iddia veya paylaşmak istediğiniz bir soru varsa bize şu adresten ulaşabilirsiniz: reach@cancerdisinfo.org