DSÖ’nün 2026 Kanser Raporu bize ne söylüyor?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) geçtiğimiz günlerde 2026 Kanser Raporu’nu yayımladı.

Rapor, kanserin geleceğini yalnızca laboratuvarlardaki gelişmeler üzerinden okumuyor. Hastaların neler yaşadığına, tedaviyi maddi olarak karşılayıp karşılayamadığına ve sağlık sisteminin gerçekte ne kadar işlediğine de bakıyor.

Raporda öne çıkan temel bulguları derledik. 

Kanser vakaları artacak, ama bu artış değiştirilemez bir kader değil

Rapora göre dünyada her yıl yaklaşık 20,6 milyon kişiye kanser tanısı konuyor ve 10 milyona yakın kişi kanser nedeniyle hayatını kaybediyor. Yıllık yeni vaka sayısının 2050’ye kadar yaklaşık 35 milyona yükselmesi bekleniyor. Bu, bugüne kıyasla yaklaşık yüzde 70’lik bir artış demek.

Yakın aile üyeleri de hesaba katıldığında, dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 92’sinin hayatının bir noktasında kanserden doğrudan etkileneceği tahmin ediliyor.

Bu rakamlar ilk bakışta korkutucu gelebilir. Ancak raporu bir felaket kehaneti gibi değil, geleceğin bugün küresel ölçekte alınacak doğru kararlarla değişebileceğini vurgulayan bir kılavuz olarak okumak önemli.

Beklenen artışın ardındaki sebep ne?

Aslında kanser vakalarındaki artışı tek bir nedene bağlamak doğru değil. Dünya nüfusunun büyümesi ve giderek yaşlanması, beklenen artışın başlıca nedenleri arasında.

Sigara ve alkol kullanımı, bazı enfeksiyonlar, yüksek vücut ağırlığı ve hareketsizlik gibi bilinen risk faktörleri de kanser yükünü artırıyor. DSÖ’ye göre yaklaşık 10 yeni kanser vakasının dördü bilinen risk faktörlerinin azaltılmasıyla önlenebilir.

Tedaviye erişimde eşitsizlik derinleşiyor

Kanser tedavisinde her yıl yeni gelişmeler duyuyoruz. Daha hedefli ilaçlar, daha hassas testler, daha gelişmiş cihazlar… Fakat aynı dünyada milyonlarca insan hâlâ temel teşhis ve tedavi hizmetlerine ulaşamıyor. Bu yılki raporda DSÖ derinleşen erişim eşitsizliklerine dikkat çekiyor.

Mesela yüksek gelirli ülkelerde meme kanseri teşhisi konan kadınların beş yıllık hayatta kalma oranı yüzde 87 iken, düşük gelirli ülkelerde bu oran yaklaşık yüzde 40’larda.

Benzer şekilde, DSÖ’nün öncelikli kabul ettiği 20 kanser ilacının bulunabilirliği, düşük ve alt-orta gelirli ülkelerde yüzde 9 ila 54 arasında değişiyor. Yüksek gelirli ülkelerde ise bu oran yüzde 68 ila 94’e ulaşıyor.

Üstelik ülkelerin üçte ikisi, temel kanser bakımını genel sağlık güvencesine dahil etmiyor. Tedaviye ulaşılsa bile yüksek maliyetler süreci aksatabiliyor. Bazı bölgelerde hastaların yüzde 90’ı, tedavisini gerektiği şekilde tamamlayamıyor.

DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, bu tabloyu şöyle özetliyor: “Bir insanın kanseri atlatıp atlatamayacağı, doğduğu yere ya da ne kadar kazandığına bağlı olmamalı.”

Rapor, sorunun yalnızca geliştirilmesi gereken tedaviler olmadığını gösteriyor. Dünya çoğu zaman ne yapılması gerektiğini biliyor. Asıl mesele, etkili bakım ve tedaviyi herkes için ulaşılabilir hale getirmek.

Her şey kötüye gitmiyor

Rapor yalnızca büyüyen sorunlara değil, doğru politikaların neleri değiştirebildiğine de işaret ediyor.

Örneğin, tütün kontrolü politikalarının yaygınlaşmasıyla küresel tütün kullanımı 2010’dan bu yana yaklaşık yüzde 27 azaldı. HPV, hepatit B ve HIV gibi enfeksiyonlarla bağlantılı kanserlerin toplam vakalar içindeki payı da 2008’de yüzde 16 iken 2022’de yüzde 10’a geriledi.

Öte yandan rahim ağzı kanserinin etkin aşılama ile yok edilebileceği vurgulanıyor. Burada da bir ilerleme var. Bugün ülkelerin yüzde 85’i HPV aşısını ulusal aşı programına dahil etmiş durumda. İlk doz aşıya ulaşan kız çocuklarının oranı 2019’daki yüzde 17’den yüzde 31’e yükseldi. Ancak bu oran, 2030 için belirlenen yüzde 90 hedefinin hâlâ epey gerisinde. 

Ruanda doğru planlamanın neleri değiştirebileceğini gösteren örneklerden biri. Ülke, 2011’de başlattığı okul temelli HPV aşılama programıyla şehirlerin yanı sıra kırsal bölgelere de ulaştı ve hedef gruptaki kız çocuklarında yüzde 90’ın üzerinde aşılama oranı yakaladı.

Türkiye ise maalesef bu ülkelerden biri değil. Sağlık Bakanlığı, 2025 yıl sonunda HPV aşısının Ulusal Aşı Programı’na dahil edileceğini duyurmuş olsa da beklenen adım hâlâ atılmadı.

Bu örnekler, kanser vakalarındaki artışın değiştirilemez olmadığını gösteriyor. 

DSÖ’nün önerdiği üç temel değişim

DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, “Bu raporda belgelenen eşitsizlikler kaçınılmaz değil; alınan kararların bir sonucu ve daha güçlü, ortak eylemlerle tersine çevrilebilir” diyor. Yani tablo o kadar da karamsar değil. 

Rapor bunun için üç temel değişim öneriyor:

Daha güçlü sağlık sistemleri: Kanserden korunma, erken teşhis ve tedavi hizmetlerinin genel sağlık güvencesine dahil edilmesi gerekiyor. Bunun için yalnızca cihaz ve ilaçlara değil, sağlık çalışanlarına ve hizmetlerin gerçekten uygulanmasına da yatırım yapılmalı.

Daha güçlü sosyal koruma: Kanserle yaşayan insanlar ve yakınları kararların merkezinde olmalı. Tedavi masraflarının yanı sıra gelir kaybı, bakım yükü ve ruh sağlığı gibi ihtiyaçlar da sağlık politikalarının bir parçası olarak görülmeli.

Daha anlamlı yatırım: Araştırmalar ve yeni tedaviler, yalnızca ticari kazanca göre değil, toplumun gerçek ihtiyaçlarına ve hastalara sağladıkları faydaya göre desteklenmeli. Etkili yeniliklerin yalnızca belirli ülkelere ya da gelir gruplarına değil, herkese ulaşması sağlanmalı.

Sonuç olarak, DSÖ’nün 2050 tahmini, değişmez bir sayı değil. Bugün tütün ve alkol politikalarından aşılara, erken teşhisten temel ilaçlara kadar atılacak adımlar bu tabloyu değiştirebilir. Raporun belki de en sade mesajı şu: Kanser hakkında ihtiyaç duyduğumuz bilginin önemli bir bölümü zaten elimizde. Şimdi mesele, bu bilgiyi herkes için çalışan bir sisteme dönüştürmek.

Kapak görseli: © World Health Organization / Pierre Albouy