Kanser sağlık okuryazarlığını ölçmek

Sağlık okuryazarlığı bireylerin sağlıkla ilgili bilgileri anlayabilmesi, yaşamlarında uygulayabilmesi ve aktarabilmesi gibi geniş bir alanı tanımlar. Sağlık okuryazarlığı tıp bilimindeki ilerlemeler, sağlık hizmetlerine erişimin artması veya azalması, kitlesel medyatik araçların ortaya çıkması, internetin yaygınlaşması ve yapay zekanın geliştirilmesi gibi büyük ölçekli sosyal değişimlerden etkilenen dinamik bir yapıya sahip. Ayrıca yaş, cinsiyet, cinsel yönelim, kültür, inanç, sosyal statü ve eğitim gibi değişkenler tarafından da oldukça etkilenir. 

Dünya Sağlık Örgütüne göre sağlık okuryazarlığı günlük faaliyetler, sosyal etkileşimler ve nesiller boyunca biriken kişisel bilgi ve yetkinlikleri temsil ediyor. Kişisel bilgi ve yetkinliklerin ise insanların kendileri ve çevrelerindeki kişiler için iyi sağlık ve refahı teşvik eden ve sürdüren şekillerde bilgi ve hizmetlere erişmelerini kolaylaştırması gerekir. Farklı bir deyişle “sağlık okuryazarlığı; bireylerin, kendileri ve toplum sağlığı ile ilgili karar ve davranışlarını yönlendirecek, temel sağlık bilgi ve hizmetleri konusunda bilgi birikimleri, bu bilgilere erişimleri, erişilen bilgiyi anlamaları, değerlendirmeleri, kullanmaları ve nesilden nesile aktarmaları anlamına gelir.

Kanser sağlık okuryazarlığı ölçüm yöntemleri

Sağlık okuryazarlığının genelgeçer ve tek bir ölçüm yöntemi bulunmuyor. Farklı bilgiler ve uygulamalar gerektiren hastalıklar için sağlık okuryazarlığı ölçüm yöntemleri değişiklik gösterebilir. Bu nedenle kanser sağlık okuryazarlığının ölçüm yöntemleri de genel olarak uygulanan sağlık okuryazarlığı ölçüm yöntemlerinden farklı. 

Nisan 2011 ve Nisan 2013 tarihleri arasında Virginia Commonwealth Üniversitesi Massey Kanser Merkezi ve çevresindeki onkoloji kliniklerinde 1306 kanser hastası ile gerçekleştirilen çalışmada iki farklı ölçüm aracı geliştirildi ve kullanıldı: Kanser Sağlık Okuryazarlığı – 30 (CHLT-30) ve Kanser Sağlık Okuryazarlığı – 6 (CHLT-6). 

Araştırma ekibi tarafından geliştirilen ölçeklerden birisi olan CHLT-30 kanser sağlık okuryazarlığını bir süreklilik içerisinde ölçmeye yönelik “psikometrik” bir araç olarak tanımlanıyor. Araştırmayı yapan ekip CHLT – 30’un 10 -15 dakikada tamamlanabildiğini söylemektedir. Geniş bir içeriğe sahiptir ve puan aralığı 0 -30 arasında değişmektedir. CHLT-6 ise kanser sağlığı okuryazarlığı sınırlı olan bireyleri hızlı bir şekilde belirlemek için tasarlanmış. Araştırmayı yapan ekip CHLT-6’nın 2 dakika içerisinde tamamlanabildiğini söylüyor ve “sınırlı kanser sağlığı okuryazarlığı sınıfına ait olma olasılığı” ile “yeterli kanser sağlığı okuryazarlığı sınıfına ait olma olasılığı” arasında iki sonuç veriyor.

Kanser farkındalığı ölçümü

Kanser sağlık okuryazarlığını ölçmek için kullanılan bir diğer ölçüm aracı 2007-2008 yılları arasında Cancer Research UK, University College London, Kings College London ve Oxford Üniversitesi tarafından geliştirilen Kanser Farkındalığı Ölçümü – Cancer Awareness Measurement (CAM) yöntemi. Bu ölçüm genel nüfus içerisinde kanser farkındalığı düzeyinin ölçülmesi, kanser farkındalığının düşük olmasının risk faktörlerinin araştırlması ve kanser farkındalığının geliştirilmesine yönelik müdahaleleri değerlendirebilme zemini yaratması için tasarlanmış bir ölçüm aracı. Kanser farkındalığının yıllar içerisindeki gelişimini izlemeye yönelik bir araç denilebilir. 

Cancer Research UK tarafından farklı yıllar içerisinde sık sık yapılan araştırmalar da CAM’in kanser farkındalığının gelişimine yönelik etkisini ortaya koymayı amaçlıyor. CAM’in 2008 yılında geliştirilen versiyonunda “uyarı işaretleri”, “yardım arama”, “yardım istemenin önündeki engeller”, “risk faktörleri”, “en yaygın kanser türleri”, “kanser ve yaş” ve “ulusal sağlık sisteminin kanser tarama programları” gibi başlıklar bulunuyor. Bu ölçüm yöntemi 2008 yılında 2216 kişilik bir örneklemle ulusal bir anket olarak uygulandı. açık uçlu sorulara ve cevaplara sahip olan bu araştırma aracı en son 2024 yılında CAM+ olarak geliştirildi.

Türkiye’de kanser sağlık okuryazarlığı 

Türkiye’de kanser sağlık okuryazarlığı alanında yapılan çalışmalarda ise 2018 yılında geliştirilen Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 (TSOY-32)’nin yaygın olarak tercih edildiği görülüyor. Araştırma yapılan konu kapsamında Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 ve farklı ölçekler birlikte kullanılabiliyor. Örneğin oral kemoterapi alan kanser hastalarının sağlık okuryazarlığı seviyesi ile ilaç uyumu arasındaki ilişkiyi araştırmak için yapılan bir çalışmada, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 ve Oral Kemoterapi Uyum Ölçeği (Oral Chemotherapy Adherence Scale) birlikte kullanıldı.

Bir aile sağlığı merkezine kayıtlı yetişkinlerin kanser taramalarına yönelik tutumları, Ulusal Kanser Tarama Programlarına katılım durumları ve sağlık okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi belirlemek amacıyla yapılan farklı bir çalışmada ise Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği, Türkiye Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği-32 (TSOY-32) ve Standardize Mini Mental Test (SMMT) birlikte kullanıldı. 

Yetişkin bireylerde kanser bilgi yükü ve kanser taramalarına yönelik tutum arasındaki ilişkiyi inceleyen bir diğer çalışmada ise Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği ile Kanser Bilgi Yükü Ölçeği birlikte kullanıldı. Kanser tarama programlarına yönelik geliştirildiği için doğrudan kanser sağlık okuryazarlığını ölçmemek ile birlikte Türkiye’deki kanser sağlık okuryazarlığını ölçüm araçlarından birisi olarak not edilebilir. Genellikle çalışma etrafında geliştirilen, tek seferlik veya sınırlı sayıda kullanılan ölçüm araçlarının olduğunu görüyoruz.

CancerDisinfo’nun kanser sağlık okuryazarlığı alanında yapacağı en önemli katkılardan birisi de Türkiye’de kanser sağlık okuryazarlığı ölçüm araçlarının geliştirilmesinde ve uygulanmasında bu özgün, gerçek hikayelerin toplandığı zengin bir zemini araştırmacılar için sunacak olması. Türkiye’de gerçek zeminlerden hareketle, ortaklaşmış bir kanser sağlık okuryazarlığı ölçüm aracının geliştirilmesi, süreklilik içerisinde uygulanması ve karşılaştırmalı olarak sonuçların açıklanarak kanser sağlık okuryazarlığının geliştirilmesi için sağlık iletişimi kampanyaları ve sağlık politikalarının geliştirilmesi gerekli görünüyor.