İskoçya Hükümeti, toplumda güveni sarsan ve bireylerin seçimlerini etkileyen yanlış veya yanıltıcı sağlık bilgilerinin (dezenformasyon) artışı ve olumsuz etkileriyle mücadele etmek üzere “İskoç Sağlık Bilgileri Bütünlüğü Stratejisi 2025-2030” başlıklı kapsamlı bir strateji yayımladı.
İskoçya Hükümeti strateji planını geliştirme nedenlerini açıklarken COVID-19 pandemi deneyiminin yanlış sağlık bilgilerinin halk sağlığı üzerindeki etkilerini çarpıcı bir şekilde ortaya çıkardığını belirtti. Ayrıca yapay zeka ve sosyal medyadaki değişimlerin yanlış sağlık bilgisinin yayılmasını kolaylaştırdığını ve bu gelişmelerin kapsamlı bir strateji geliştirme aciliyetini artırdığını vurguladı.
Strateji, gelecekteki sağlık acil durumlarına hazırlık amacıyla liderlik, direnci artırma ve hızlı müdahale olmak üzere üç temel unsura odaklanıyor. İskoçya Hükümeti, bu stratejiyi kendi liderliği ve koordinasyonu altında uygulamak üzere iç ve dış paydaşlara yönelik sorumluluklar tanımlıyor. Eğitim ve halk sağlığından sorumlu üst düzey birimler, ulusal sağlık sistemi uygulayıcıları, sağlık profesyonelleri, topluluklar, ağlar, toplumsal önderler ve diğer paydaşların üzerine düşen görev ve sorumlulukları tek tek belirliyor. Strateji, yanlış sağlık bilgileriyle mücadeleye etik, tutarlı ve kanıta dayalı bir yanıt oluşturmak için mevcut varlıkları ve uzmanlığı kullanmayı hedefliyor.
Stratejinin temel hedefleri şunlar:
- Sağlık sistemi genelinde yanlış ve yanıltıcı bilgilerin neden olabileceği potansiyel zararlar hakkında farkındalık yaratmak.
- Yanlış sağlık bilgisiyle mücadelede rol oynayacak paydaşları ve alanları belirlemek.
- Ulusal kurumlar ve uluslararası paydaşlarla işbirliği geliştirilecek alanlara işaret etmek.
- Strateji önerilerinin uygulanması için temel çalışmaları belirlemek ve kapasiteyi güçlendirmek.
Temel hedeflere yönelik geliştirilen 3 temel yaklaşım ise şu şekilde:
1. İskoçya hükümetinin liderliğinde ve koordinasyonunda bütünlüklü bir mücadele
Stratejinin birinci temel başlığı İskoçya hükümetinin liderliğinde ve koordinasyonunda gerçekleştirilecek çalışmaları kapsıyor. Hükümet içerisinde merkezi bir uzmanlık biriminin bulunmasından örgütsel yönetim yapılarına entegre kapsamlı stratejik faaliyetlerin geliştirilmesine kadar geniş bir alana işaret ediliyor. Ayrıca Birleşik Krallık, Dünya Sağlık Örgütü gibi uluslararası yapılar ile birlikte uyumlu olarak çalışılması, diğer bakanlıkların ve birimlerin kullanabileceği şablonların geliştirilmesine kadar uzanıyor. Stratejinin uygulaması sırasında bireylerin bireysel özgürlüklerinin ihlal edilmemesi, gizlilik haklarının korunması ve iyi niyetli hareketlerin suçlanmaması gerektiğine yönelik hakları da koruma altına alıyor.
2. Yanlış bilgiye karşı dayanıklılığın geliştirilmesi için güven temelinde topluluklarla etkileşim kurmak, kurumları geliştirmek ve bireyleri güçlendirmek
İskoçya Hükümeti yanlış sağlık bilgileriyle mücadele etme pratiklerinde topluluklarla güvene dayalı iletişim çalışmaları geliştirmeyi oldukça önemli buluyor. Hükümet, aktif ancak tek taraflı bir iletişim yerine; endişelere kulak veren, söylentileri dinleyen ve empati yeteneği olan karşılıklı etkileşimi öneriyor. Bu yaklaşımdan hareketle mücadeleyi yalnızca hükümet temsilciliğiyle sınırlamıyor; toplumsal karşılığı olan topluluklar, ağlar, liderler ve bireyler aracılığıyla hedef kitle ile doğrudan iletişim kurabilecek yetkilerin paylaşılması gerektiğini belirtiyor.
“Klinik ve topluluk ağlarıyla güçlü ilişkiler kurmak ve bu ağların yanlış sağlık bilgilerinin etkilediği durumlara empatik ve duyarlı bir şekilde yanıt verebilmeleri için paylaşmaktan çekinmeyecekleri ve kendilerini güvende hissedecekleri doğru bilgi ve araçlarla desteklenmelerini sağlamak sağlık ve hükümet kurumlarımızın görevidir.”
Strateji metni yanlış sağlık bilgilerine etkili bir şekilde yanıt verebilmek için sağlık kurumlarının ve hükümetin ortak bir yaklaşım oluşturması gerektiğini vurguluyor. İskoçya Hükümeti’nin İskoçya Halk Sağlığı Kurumu gibi kuruluşlarla birlikte tutarlı bir dil kullanmasını kritik bir adım olarak değerlendiriyor. Ayrıca, sadece kurumsal düzeyde değil bireysel düzeyde de dayanıklılığın inşa edilmesini hedefliyor. Bu hedefin mevcut medya, dijital ve sağlık okuryazarlığı uygulamalarıyla tek başına gerçekleşmeyeceğini ekliyor. Strateji planı okuryazarlık uygulamaları düzeyinde esas olanın, hedef gruplara yönelik sürekli bir değerlendirme ve anlama çabası olduğunu ayrıca belirtiyor. Bu çabanın sosyal ve dijital eşitsizliklerin neden olduğu farklılıkları kavramayı sağlayacağını ve okuryazarlık çalışmalarının daha anlamlı sonuçlar vereceğinin altını çiziyor.
Strateji planı okuryazarlık çalışmalarının (eleştirel medya, dijital okuryazarlık ve sağlık okuryazarlığı gibi) uygulanabileceği en önemli mekanlar olarak okulları işaret ediyor. Finlandiya’daki eğitim modeli ve eleştirel medya okuryazarlığı gibi dersleri toplumsal sonuçlarıyla birlikte örnek göstererek İskoçya’nın da İskoçya Eğitim Bakanlığı ve İskoçya Halk Sağlığı Kurumları ile birlikte okullarda yanlış sağlık bilgilerine yönelik eğitim programları geliştirmesi gerektiğini söylüyor.
Plan sağlık sistemindeki uzman ve personele yönelik eğitimlere de büyük önem atfediyor. Sağlık profesyonellerinin yanlış sağlık bilgisiyle sıklıkla karşılaştığını ve bunlara yanıt vermekte zorlandıklarını aktarıyor. Bu nedenle sağlık profesyonellerinin yanlış sağlık bilgisiyle mücadelede kanıta dayalı yöntemleri nasıl kullanacaklarını öğrenmelerinin şart olduğunu ekliyor. Sağlık profesyonelleri, sosyal bakım uzmanları, topluluk liderleri ve etkileyicilerinin de bu eğitimleri alması gerektiğini ifade ediyor.
3. Yanlış sağlık bilgilerine hızlı, anında, tutarlı müdahale mekanizması geliştirilmesi ve risklere yönelik kapsamlı tarama eylemleri, hazırlık planları ve uygulama stratejilerinin oluşturulması
İskoçya hükümetinin yanlış sağlık bilgileri ile mücadele konusunda geliştirmiş olduğu stratejik plan COVID-19 pandemisinden ciddi izler taşıyor. Pandemi gibi acil kriz zamanlarında yanlış sağlık bilgisi ile nasıl mücadele edilmesi gerektiğine yönelik geniş çerçeveden bir hazırlığı da içeriyor. Acil kriz durumlarında öncelikli yapılması gerekenler, mevcut kaynakların doğru bilgiyi yayma kapasitesinin artırılması, olası yanlış sağlık bilgisi kaynakları, yanlış sağlık bilgisine yönelik geniş taramalar, müdahale tatbikatlarının yapılması ve hazırlıkların güncel tutulması konusunda başlıklara sahip. Bu yönüyle de aynı zamanda yanlış sağlık bilgisine yönelik risk yönetimi ve iletişimi stratejisini de kapsıyor.
Strateji planı yanlış sağlık bilgisine yönelik topluluklar ile birlikte mücadeleyi sadece olağan zamanlarda değil kriz dönemlerinde de öncelikli olarak yapılandırıyor. Toplulukları mücadele konusunda temel bir bileşen olarak görüyor. Ortak yapılacak risk değerlendirmesinden müdaheleye kadar bütün süreçte topluluklara da görev ve sorumluluklar yüklüyor.
Sonuç Olarak
İskoçya Hükümeti, yetki sınırları nedeniyle strateji metnini çevrimiçi ortamı düzenleme önerileri olarak geliştirmediğini belirtiyor. Aksine, çevrimiçi ortamın düzenlenmesi için Birleşik Krallık Çevrimiçi Güvenlik Yasası ve AB Dijital Hizmetler Yasası gibi daha geniş kapsamlı çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu vurguluyor. Bu doğrultuda yanlış sağlık bilgilerine yönelik şeffaflığı, topluluk katılımını ve açık iletişimi önceleyen kapsamlı çabaların yalnızca bir parçası olarak geliştirdiğini ifade ediyor.
CancerDisinfo 
Murad Karabulut 
Öyküm Hüma Keskin