Gülin Çavuş tarafından kaleme alınan “Sağlık Okuryazarlığı İçin Hak Temelli, Eşitsizlik Duyarlı ve Çok Aktörlü Bir Politika Çerçevesi” başlıklı çalışma yayımlandı. Çalışma sağlık okuryazarlığını bireysel bir beceri ve kapasite meselesi olarak görmekten ziyade yapısal bir sağlık hakkı olarak ele alıyor. Bireylerin tekil, bilişsel kapasitelerine nicel atıflar yaparak okuryazarlığı indirgemek yerine hak temelli ve bütünlüklü bir perspektif sunarak diğer çalışmalarla arasına mesafe koyuyor. Kurulan bu zeminle de dezenformasyon, bireyin yanlış bilgiyi tercih ettiği kişisel bir yetersizlik olarak değil bilgi ekosisteminin yapısal bir sorunu olarak değerlendiriliyor.
“Dijital çağın enformasyon ortamında sağlık kararları artık yalnızca klinik muayenehane ile hastane koridorlarında değil, sosyal medya akışlarında, YouTube kanallarında ve WhatsApp gruplarında şekillenmektedir. “
Politika belgesinde yirmi birinci yüzyılda sağlık okuryazarlığını anlamak üzere dört temel nokta belirlenmiş durumda. İlk olarak, sağlık okuryazarlığı bireysel değil, yapısal ve bilgi ekosistemi içerisinde ele alınması gereken bir sağlık hakkı olarak tanımlanıyor. İkinci olarak, medyanın sağlık bilgi ekosistemi içerisindeki rolünün altı bir kez daha çiziliyor. Özellikle medyadaki magazinleşme eğilimi, uzmanlaşma eksikliği ve medya profesyonellerinin yetiştirilme sürecindeki akademik ilgisizlik (iletişim fakültelerinde sağlık iletişimi derslerinin eksikliğinden tıp fakültelerindeki seçmeli sağlık iletişimi derslerine kadar) konularına dikkat çekiliyor. Üçüncü olarak, sağlık okuryazarlığını geliştirmek üzere örgütlenen kampanyalar ile yanlış bilgileri yaygın dolaşıma sokan paylaşımların aynı sosyal medya algoritmaları tarafından yönlendirildiği vurgulanıyor. Bu parçalı bütünlüğün bir güven sorununa yol açabileceği belirtilirken, bunun boyutlarının toplumsal düzeyde katmanlı ve derinlikli olabileceğine de dikkat çekiliyor. Hasta – sağlık profesyonelleri arasındaki ilişkilerden aşı tereddüdüne kadar gündelik hayatın birçok alanını etkileyen yeni ilişkilenme biçimlerinin bu güven ortamında şekillendiğinin altı çiziliyor. Dördüncü olarak ise sağlık okuryazarlığının yapısal bir sorun olarak toplumsal eşitsizliğin yarattığı kırılganlıklar özelinde farklı sonuçlar doğurabileceğine vurgu yapıyor.
“Dezenformasyonun Yayılma Mekanizmaları, Zarar Düzeyleri ve Yeni Tehditler” başlığı farklı alt başlıklarla birlikte dezenformasyonun hem kökenlerine işaret ediyor hem de güncel tartışmalara bir zemin hazırlıyor. Raporda öncelikli olarak ele alınan alanların başında, halk sağlığının en temel konularından biri olan aşılar geliyor. Ayrıca çalışma kanser dezenformasyonunu da ayrı bir başlık olarak ele alıyor. “Alternatif tedavi iddiaları”, “Gizlenen ilaç söylemi”, “Kemoterapi ve radyasyon karşıtı içerikler” olmak üzere kanser tedavisine ilişkin üç temel dezenformasyon örüntüsü literatürden destekle incelenmiş. Raporun bu bölümü de bireysel bir vurgudan ziyade yapısal bir sağlık hakkına işaret ediyor. Tam da bu nedenle sadece bireysel farkındalık kampanyalarına yönelik çalışmalara odaklanmıyor. Sosyal medya platformlarının algoritmik yapısını ve yapay zekanın bu süreçteki etkisini de bütüncül bir yaklaşımla ele alıyor.
Sağlık okuryazarlığının tek başına ele alınmaması gerektiğini güncel çalışmalardan hareketle tartışan rapor; “bireysel, kurumsal ve sistemik” düzeyde üretilebilecek yanıtların somutlaştırılması ile bir politika önerisi haline geliyor.
Çavuş’un hazırladığı politika belgesi, bizi günümüzün gerçekliğiyle yüzleştiriyor. Sağlık okuryazarlığı söz konusu olduğunda disiplinlerarası çalışmanın kaçınılmaz olduğu bir kez daha ortaya çıkıyor. Sosyal medya platformlarının algoritmik yapısı ve yapay zekâ gibi teknolojik gelişmelerin sağlık kararlarımız üzerindeki etkisini daha iyi kavramamız gerektiğini hatırlıyoruz. Tüm bunlarla birlikte çalışma, toplumsal eşitsizlikleri göz ardı etmeden bugünden adım atılabilecek somut zeminlere de çağrıda bulunuyor.
Öyküm Hüma Keskin 
