Ukrayna’da bir apartman peş peşe lösemi vakaları

İNCELEME SONUCU

İncelenen iddia

Ukrayna'da bir apartman dairesinde yaşayan iki aile, duvara gömülü radyoaktif bir kapsül nedeniyle lösemiye yakalandı ve hayatını kaybetti.

Sonuç

Doğru. Aynı apartman dairesinde yaşayan iki farklı ailedeki kayıpların sebebinin duvara gömülü radyoaktif bir kapsül olduğu anlaşıldı.

Bir apartman dairesi, peş peşe lösemiye yakalanan çocuklar, nedeni anlaşılamayan ölümler ve yıllarca kimsenin fark etmediği küçücük bir radyoaktif kapsül.

1980’lerde Ukrayna’nın Kramatorsk kentinde yaşanan ve iki aileyi etkileyen bu sıra dışı olayın izini sürdük.

85 numaralı dairede neler oluyordu?

1980’lerin başında, henüz Sovyetler Birliği’nin parçası olan Ukrayna’nın Kramatorsk kentinde bir apartman dairesinde yaşayan aile peşi sıra gelen ölümlerle yüzleşti. Önce 18 yaşındaki kızları lösemi nedeniyle hayatını kaybetti. Ardından 16 yaşındaki oğulları ve anneleri de aynı hastalıktan öldü.

Buraya kadar ailenin başına gelenlerinin sebebinin talihsiz bir tesadüf ya da genetik yatkınlık olduğunu düşünebilirsiniz. Ama gözden kaçırılan bir şey daha vardı.

Yeni aile, aynı hastalık

Aile, 85 numaralı daireden taşındı. Çok geçmeden aynı daireye başka bir aile yerleşti. Aynı hastalık bu aileye de uğradı. Yeni taşınan ailenin ergenlik çağındaki oğlu 1987’de lösemi nedeniyle hayatını kaybetti. Küçük kardeşi de lösemi teşhisiyle hastanede tedavi görüyordu. Çocukların babası, aynı dairede yaşayan iki farklı ailenin benzer kayıplar yaşamasından şüphelenerek yetkililere başvurdu ve konunun araştırılmasını istedi.

Doktorlar daha önce aynı ailede görülen lösemi vakalarını genetik yatkınlıkla açıklamıştı. Oysa löseminin gelişiminde kalıtsal etkenlerin yanı sıra çevresel risk faktörleri de rol oynayabiliyor. Üstelik birbirleriyle akrabalığı bulunmayan iki ailenin aynı evde benzer hastalıklarla karşılaşması, ortak bir çevresel etken ihtimalini artırıyordu.

Large weathered brick apartment building with enclosed balconies, trees, and a cloudy sky
Kramatorsk’taki daire

Sebep duvarın içindeki kapsül

Babanın başvuruları üzerine 1989’da dairede radyasyon ölçümleri yapıldı. Ukrayna Yapı Malzemeleri Üreticileri Birliği çocukların odasında, bitişik dairede ve bir üst kattaki dairede yüksek radyasyon seviyeleri tespit edildiğini bildirdi. İnceleme derinleştirildiğinde radyasyonun kaynağının beton duvarın içinde olduğu anlaşıldı.

Duvarın bir bölümü kesildi ve Kiev’deki Nükleer Araştırma Enstitüsüne gönderildi. Betonun içinden, sezyum-137 adlı radyoaktif maddeyi içeren küçük bir kapsül çıktı.

Yani dairede yaşayanların yıllar boyunca hiç farkında olmadan güçlü bir iyonlaştırıcı radyasyon kaynağına maruz kaldığı ortaya çıktı.

Küçücük bir kapsül nasıl bu kadar büyük zarar verebildi?

Duvarın içinden çıkarılan kapsül yalnızca birkaç milimetreydi. Ama kapsülün içindeki radyoaktif madde, yıllarca aynı odada yaşayan insanların sağlığını etkileyecek kadar güçlüydü.

Kapsülün içindeki sezyum-137, nükleer fisyon sırasında ortaya çıkan radyoaktif bir madde. Bu tür radyoaktif kaynaklar, normal koşullarda koruyucu muhafazaların içinde tutuluyor. Kramatorsk’ta ise kapsül, herhangi bir radyasyon güvenliği önlemi olmadan bir evin duvarına gömülü haldeydi.

Sezyum-137’nin tehlikesi, yaydığı iyonlaştırıcı radyasyondan kaynaklanıyor. Özellikle gama ışınları, insan vücudunun derinliklerine ulaşabiliyor ve hücrelerin DNA’sına zarar verebiliyor. Hücreler bu hasarı her zaman doğru biçimde onaramıyor. Onarılamayan veya hatalı onarılan DNA hasarı, zaman içinde kanserin gelişmesine yol açabiliyor.

ABD Ulusal Kanser Enstitüsü (NCI), iyonlaştırıcı radyasyonu kanser riskini artırdığı bilinen çevresel etkenler arasında sayıyor.

Radyasyon maruziyeti yıllarca sürmüş

Elbette radyasyona maruz kalan herkes kansere yakalanmıyor. Risk, alınan radyasyon dozuna, maruziyetin ne kadar sürdüğüne ve kişinin yaşına göre değişiyor.

Bu kazada tehlikeyi büyüten, kapsülün küçüklüğüne rağmen yüksek etkinlikte bir radyoaktif kaynak olması, yaşam alanına çok yakın bulunması ve maruziyetin yıllarca sürmesiydi.

Bilimsel değerlendirmelere göre, kapsülün bulunduğu duvarın hemen yanında çocuklardan birinin yatağı vardı. Yani uyurken, ders çalışırken veya odasında vakit geçirirken saatler boyunca yüksek miktarda radyasyon kaynağına yakın kalıyordu.

Dairede peş peşe görülen lösemi vakalarıyla radyoaktif kapsül arasında güçlü bir bağlantı kurulmasının nedeni de bu uzun süreli maruziyet.

Kayıp kapsülün yolculuğu

Kapsülün bir apartman duvarına nasıl girdiğini anlamak için 1970’lerin sonuna, Kramatorsk yakınlarındaki Karansky taş ocağına dönmek gerekiyor. Burada çıkarılan taşların yoğunluğunu ve malzeme seviyesini ölçmek için sezyum-137 içeren radyoaktif bir cihaz kullanılıyordu. Bir gün cihazın içindeki küçük kapsül kayboldu.

İşletme yönetimi kayıp kapsül için arama başlattı, müşterilerini uyardı ve taş sevkiyatını durdurdu. Ancak aramalar sonuçsuz kaldı. Kapsülün taş ve çakılların arasına karıştığı anlaşılamadı.

Bu malzemeler daha sonra beton panellerin üretiminde kullanıldı. Kapsül panellerden birinin içine gömüldü ve 1980’de Kramatorsk’ta inşa edilen apartmanın dördüncü katındaki iki daireyi ayıran duvarın içine girmişti. Duvarın içinden çıkan kapsülün seri numarası sayesinde Karansky taş ocağından geldiği anlaşıldı.

Felaket önlenebilir miydi?

Kramatorsk’taki kazanın ardından akıllarda denetim eksikliği soruları kaldı. Radyoaktif kapsülün kaybolduğu biliniyordu, ama aramalar sonuçsuz kalmış, tehlikeli bir madde inşaat malzemeleriyle birlikte insanların evlerine kadar ulaşmıştı. Maalesef bu hatadan hiçbir yetkili sorumlu tutulmadı.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), bu tür olayların önlenmesi için radyoaktif kaynakların kayıt altında tutulmasını, düzenli denetlenmesini ve kaybolmaları halinde hızla bulunmalarını sağlayacak bir sistem kurulmasını öneriyor.

Satellite map showing streets, buildings, trees, and nearby locations including Viola, Tov Oka, and a football field.
Mariia Prymachenko Caddesi No. 7, Kramatorsk, Donetsk Oblastı, Ukrayna

Kramatorsk’taki 7 numaralı apartman bugün hâlâ ayakta. Radyoaktif kapsülün bulunduğu duvar ise yıllar önce sökülerek kaldırıldı. Dokuz yıl boyunca fark edilmeyen bu tehlike, radyoaktif maddelerin denetiminin ve aynı yerde peş peşe görülen hastalıkların araştırılmasının ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.

Kontrolsüz kullanım örnekleri bugün de devam ediyor

Kramatorsk’ta yaşananlar, radyoaktif kaynakların kontrolsüz kalmasının ne kadar ağır sonuçlara yol açabileceğini gösteren tek örnek değil.

2016’da Sakarya’daki bir baraj inşaatında, endüstriyel radyografi cihazında kullanılan iridyum-192 kaynağı kayboldu. Ertesi gün kaynağı bulan 16 yaşındaki bir genç, ne olduğunu bilmeden cebine koyup evine götürdü. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’na (IAEA) göre genç ciddi miktarda radyasyona maruz kaldı. 2020’de yayımlanan vaka çalışması, gençte ciddi deri ve doku yaralanmaları, parmak kaybı ve bacağında sinir hasarı geliştiğini ortaya koydu.

Daha güncel bir örnek ise 2025’te Endonezya’da yaşandı. Cikande sanayi bölgesindeki metal işleme faaliyetleriyle bağlantılı sezyum-137 kirliliği, çok sayıda üretim tesisine yayıldı. Yetkililer bölgede radyasyon ölçümleri ve temizleme çalışmaları başlattı. Ekim 2026’da acil müdahale sürecinin tamamlandığı açıklandı.

Bu olayların sağlık üzerindeki sonuçları birbirinden farklı. Yine de hepsi aynı güvenlik sorununa işaret ediyor. Sanayide kullanılan radyoaktif kaynakların kaybolması, yanlışlıkla taşınması veya kontrolsüz biçimde atıklarla karışması, çalışanları ve çevrede yaşayan insanları radyasyona maruz bırakabiliyor. Bu yüzden kaynakların kayıt altında tutulması, düzenli denetlenmesi ve kaybolduklarında hızla bulunması büyük önem taşıyor.

Kaynakça

  1. Chornobyl — “Man-made radiation can kill entire families”. Kaynağı aç
  2. The Blood Cancer United — “Predisposing factors to leukemia”, 14-03-2025. Kaynağı aç
  3. The Association of Aggregates Producers of Ukraine — “Crushed Stone and Radiation: The Tragedy in Kramatorsk | Асоціація «Виробників Нерудних Будівельних Матеріалів України»”, 25-04-2025. Kaynağı aç
  4. Temel Eczacılık Bilimleri Bölümü Tez Koleksiyonu — “Sezyum-137’nin İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkilerinin Toksikolojik Açıdan Değerlendirilmesi”, 2022. Kaynağı aç
  5. CDC — “Cesium-137”, 28-08-2025. Kaynağı aç
  6. Let's Talk Science — “Radiation Effects on Cells & DNA”. Kaynağı aç
  7. National Cancer Institute — “Risk Factors: Radiation”, 29-04-2015. Kaynağı aç
  8. Deadly Flat in Kramatorsk — “Math for you”, 2025. Kaynağı aç
  9. International Atomic Energy Agency — “National Strategy for Regaining Control over Orphan Sources and Improving Control over Vulnerable Sources”. Kaynağı aç
  10. Google Maps — “Kramatorsk'taki apartman”. Kaynağı aç
  11. Photo Buildings — “Kramatorsk'taki apartman”. Kaynağı aç
  12. TENMAK — “Sakarya ilinde meydana gelen endüstriyel radyografi kazası, müdahale yönetimi ve sonuçları”, 2017. Kaynağı aç
  13. International Atomic Energy Agency — “Overexposure of a member”. Kaynağı aç
  14. Neurology Asia — “Sciatic nerve injury after contact with a radioactive metal piece containing iridium-192 isotope”, 2020. Kaynağı aç
  15. Reuters — “Indonesia says 22 plants in industrial zone near Jakarta contaminated by caesium 137”, 08-10-2025. Kaynağı aç
  16. Kemenlh — “Menteri LH Tetapkan Kawasan Industri Modern Cikande sebagai Kejadian Khusus Cemaran Radiasi Cesium-137”, 30-09-2025. Kaynağı aç