Aliağa’da işçi ölümlerinin farklı yolları

Aliağa’da bir fabrikanın içinden yükselen patlama sesi, yıllardır duyulmak istenmeyen başka sesleri de hatırlatıyor. Nefes alamadığını söyleyenleri, kanser tedavisi için yollara düşenleri, çalıştığı yerde sağlığını kaybetmekten korkanları.

9 Kasım 2026’da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası’nda meydana gelen patlama ve yangında, 10 Kasım itibariyle açıklanan bilgilere göre 18 işçi hayatını kaybetti. Soruşturma sürüyor. Bu kayıpların sorumluluğunu araştırırken Aliağa’da yaşamı tehdit eden, yıllara yayılan başka bir tehlikeyi de konuşmak gerekiyor. İşçilerin çalışırken ailelerinin de evlerinde soludukları havayla, toprakla maruz kaldıkları kirliliği.

İşçiler yalnızca iş kazalarıyla öldürülmüyor. Yıllar içinde gelişen ve maruziyetin nerede başladığı, hangi koşullarda sürdüğü ve kimlerin sorumluluğunda olduğu ortaya konulmadığı için de ölüyor. İşyerinde solunan toz, mahallenin üzerine çöken emisyonlar, geçmişte çalışılan tesisler, hastalık kaydında her zaman bir araya gelmez. Aliağa’daki işçi sınıfının hikâyesi, iş güvenliğiyle halk sağlığını birlikte düşünmeyi gerektiriyor. Fabrikanın kapısından çıkmak, tehlikeden uzaklaşmak anlamına gelmeyebilir.

HABAŞ ve diğer demir çelik sektörü (Kardemir, İzmir Demir Çelik, Ege Çelik vb.) Horozgediği, Bozköy, Şehitkemal gibi mahalleleri (köyleri) de doğrudan etkiliyor. Bu mahallelerde kanser vakaları çok yüksek. Horozgediği’nde insanların çoğu kanserden öldü. Köy tamamen göç verdi. Artık o köyde bir yaşam neredeyse yok. Patlamada ölenlerden ikisi Bozköy’den. Bozköy de demir çelik sektörünün doğrudan etkilediği yerlerden biri.

Aliağa’nın işçileri ve aileleri nasıl bir tehlike altında?

Mekânda Adalet Derneği’nin 2021’de yayımladığı söyleşide Aliağa Çevre Platformu’ndan Ayfer Yıldırım, yaşadıkları sıkışmışlığı “Aslında intihar ediyoruz burada durarak” sözleriyle anlatıyordu. İş ve geçim için gelinen bir yerde, sağlıklı yaşama koşullarının aşınması, buna rağmen ayrılmanın herkes için mümkün olmaması gibi bir gerçeklik var. Burada kalmayı özgür bir tercih gibi sunmak, insanların hangi ekonomik ve toplumsal koşullar içinde yaşadığını görmezden gelmek olur.

Bu kaygıların bilimsel araştırmalarda da karşılığı var. Volkan Halil Damgacı’nın Dokuz Eylül Üniversitesi’nde hazırladığı 2013 tarihli uzmanlık tezi, Aliağa belediye sınırlarında 2011’de gerçekleşen 174 ölümü inceledi. Araştırmada ölümlerin yüzde 26,4’ünün kanserden kaynaklandığı, kanser kaynaklı ölümlerin yüzde 43,5’ini ise solunum sistemi kanserlerinin oluşturduğu belirlendi. Kanserin bölgenin sağlık bilançosundaki ağırlığını ortaya koyan çalışmalardan birisi bu.

Bianet’in Haziran 2022 tarihli haberinde halk sağlığı uzmanı Ahmet Soysal da yürüttükleri çalışmalara dayanarak Aliağa’daki kanser oranının Türkiye ortalamasının üzerinde olduğunu, uzun süredir bölgede yaşayanlarda riskin yükseldiğini aktarıyordu. Bu açıklama önemli bir uyarı. Güncel, yaş ve cinsiyet farklılıklarını dikkate alan, mesleki geçmişi ve maruziyetleri izleyen araştırmalara ihtiyaç var. Ayrıca bağımsız araştırmacılar bu araştırmalar yapılırken tehdit ve baskı altında kalıyorlar. Yıllardır aynı soruların sorulması, bu ihtiyacın kendisini de bir kamusal sorumluluk meselesine dönüştürüyor.

“Aliağa bölgesi çevresinde barındırdığı ağır sanayi, gemi söküm tesisleri ve termik santralleri ile beraber başlı başına bir tehlike. ÇED süreçlerinde tüm kapasite artışlarının Aliağa’da yapıldığını görüyoruz. Aliağa acilen rehabilite edilmesi gereken bir bölge. Sadece havası değil toprağı ve suyu da kirlenmiş durumda.” diye belirtiyor Çevre Mühendisi Helil İnay Kınay.

Ekim 2026’nın başlarında, COP31’e doğru giderken Aliağa’daki duruma dikkat çekmek isteyen uzmanların çalışmalarını aktardığı bir başka toplantı daha gerçekleşti. “Ekokırım Mahalli Aliağa, Adil Dönüşüm” isimli buluşmada bölgede yapılan araştırmalara ve hazırlanan raporlara hatırlatma yapılarak durumun vehameti tekrar dile getirildi.

Kirliliğin kaynaklarına ilişkin çalışmalar 20 yıl öncesine kadar gidiyor. Ne buradaki bilgiler yeni ne de maruz kalınan koşullar. Aliağa’da 2005-2007 döneminde 55 noktada yapılan ölçümleri değerlendiren bir araştırma, benzenin solunmasına bağlı kanser riski hesaplamasında rafineri, petrokimya ve trafik emisyonlarını başlıca kaynaklar arasında belirledi. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı’nın dış ortam hava kirliliğini ve partikül maddeyi 2013’te insanlar için kanserojen olarak sınıflandırması da tehlikenin yalnızca kötü koku veya rahatsızlık düzeyinde ele alınamayacağını açıkça ortaya koyuyor.

Aliağa’nın toprağı da kirletildi

Farklı araştırmacılar toprak kirliliğine de dikkat çekiyor. Hem Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi öğretim üyelerinin sahada yaptığı araştırma sonucunda, hem Aliağa Bölgesi Toprak ve Bitki Kirliliği Sonuç Raporu’nda, hem de TÜBİTAK MAM İzmir İli Aliağa İlçesi Çevre Durum Tespiti Raporu’nda hava dışında toprak kirliliğine ayrıca vurgu yapıyorlar. Toprak ve bitkilerden alınarak yapılan bu araştırmalar endüstriyel faaliyet kaynaklı kirliliğin nasıl bir yıkıma dönüştüğünü gösteriyor. Gemi Söküm noktasında yapılan PM10 ölçüm sonuçlarının Sanayi Kaynaklı Hava Kirliliğinin Kontrolü Yönetmeliği’ndeki sınır değerlerden, PM2,5 sonuçlarının da Dünya Sağlık Örgütü tarafından verilmiş sınır değerlerin üzerinde olduğu tespit edilmişti. Ama bir adım atılmadı. Aliağa’yı bu hale getiren politikalarda bir değişim yaşanmadı.

Gemi sökümündeki riskin temel nedenlerinden biri ise asbest. Medyascope’un Aytuğ Özçolak imzalı 2022 tarihli Horozgediği haberinde bir işçi, asbestli malzemelerin maske kullanılmadan kırıldığını, paketlenmeden geminin içine bırakıldığını anlatıyor. Dünya Sağlık Örgütü, bütün asbest türlerinin akciğer kanseri ve mezotelyoma dahil çeşitli kanserlere neden olduğunu belirtiyor. İşçinin korunması ile çevrede yaşayanların korunması aynı maruziyet zincirinin parçaları.

Üstelik kirlilik, insanların geçim seçeneklerini de daraltıyor. Gözde Dalan Polat’ın 2019’da yayımlanan Horozgediği araştırması, tarım ve hayvancılıkla geçinen köyün sanayiyle çevrelenmesini ve sağlık kaygılarıyla yaşanan göçü anlatıyor. Araştırmanın gösterdiği dönüşümde insanlar hem yaşam alanlarını hem geçim kaynaklarını kaybediyor. Böylece sağlığı tehdit eden koşullardan uzaklaşabilmek de gelirle, başka bir ev bulabilmekle, yeni bir iş kurabilmekle ilişkili hale geliyor. Temiz hava, su ve toprak herkesin eşit biçimde erişebildiği bir yaşam koşulu olmaktan uzaklaşıyor.

Aliağa’da kanserle mücadele bu nedenle hastane kapısında başlayamaz. Kirleticilerin kaynağında azaltılması, işyerlerinde maruziyetin önlenmesi, bağımsız denetim, düzenli sağlık izlemi ve kamuya açık veriler bu mücadelenin parçası olmalı. Her hastanın hastalığıyla belirli bir tesis arasında tek tek bağ kurmasını beklemek, korunma yükünü zaten zarar gören insanların omzuna bırakır. Belirsizlikleri giderecek araştırmaları yapmak ve bilinen tehlikelere karşı önlem almak, insanların kendi imkânlarıyla çözebileceği işler değil.

HABAŞ’ta kaybedilen işçilerin ardından sorulacak hesap, patlamanın nedenleri ve sorumlularıyla birlikte Aliağa’da hayatın hangi koşullarda sürdürüldüğüne de uzanmalı. İnsanların bir vardiyada ya da yıllar boyunca biriken maruziyetlerle yaşamlarını kaybetmesini üretimin olağan bedeli sayamayız. Bu, ölüme türlü yollarla terk edilmek demek. Geçinmek için çalışan, evinde yaşamaya devam eden, tehlikeyi anlatan insanların korunma taleplerinin ertelenmesindeki sorunu görmeliyiz. Aliağa’da çalışmanın ve orada yaşamanın bedeli insan hayatı olmamalı.