1939 Kanser Yasası yeni kanser tedavilerini gizliyor mu?

1939 Kanser Yasası, internetin bile olmadığı bir dönemde yürürlüğe girmiş olsa bile, bugün hâlâ sosyal medyada komplo teorilerinin merkezinde.

1939 Kanser Yasası yüzünden kemoterapi, radyoterapi ve ameliyat dışında bir tedaviden söz etmenin yasak olduğu, hatta yeni tedavilerin önünün bu şekilde kesildiği iddia ediliyor.

Oysa yasanın neyi yasakladığına bakınca karşımıza bambaşka bir tablo çıkıyor. 1939 Kanser Yasası hakkındaki iddiaları inceledik.

1939 Kanser Yasası nedir? 

Birleşik Krallık’ta 1930’ların ortasında kanser tanısı almak, bugünkünden çok daha karanlık bir tabloyla karşılaşmak anlamına geliyordu. Tedavi seçenekleri azdı, kemoterapi ise henüz ortada yoktu. Böylesi bir ortamda, kanseri iyileştirdiğini söyleyen sahte ve kanıtsız tedavi anlatılarının kulaktan kulağa hızla yayılması kaçınılmazdı. 1939 Kanser Yasası, hastaların umutlarının istismar edilmesini önlemek için ortaya çıktı.

Yasa, 1939’da, yani Birleşik Krallık’ın Ulusal Sağlık Servisi (NHS) kurulmadan yaklaşık 10 yıl önce çıkarıldı. Bu yüzden yerel yönetimlerin kanser hastalarına tedavi ve diğer sağlık hizmetlerini nasıl sunacağına ilişkin hükümler içeriyordu.

İlk yayımlandığında sekiz bölümden oluşuyordu. Yasanın kapsamı, nasıl yorumlanacağı ve Birleşik Krallık’ın hangi bölgelerinde geçerli olduğu gibi hukuki konuları da düzenliyordu. 

Bugün, 4. madde dışında bu bölümlerin tamamı yürürlükten kaldırılmış ya da başka yasal düzenlemelerin içine alınmış durumda. Bu madde, kanser tedavilerinin reklamının yapılmasını kısıtlıyor.

Yasanın amacı kanser reklamlarını kontrol etmek

Bugünkü hâliyle Kanser Yasası’nın temel amacı, kanser hastalarını ve kamuoyunu, kaynağı kim olursa olsun, kanser tedavisi reklamlarının bombardımanından korumak. Buna sağlık çalışanları, ilaç şirketleri, alternatif tedavi uygulayıcıları ve diğer kişiler de dahil.

Buradaki “reklam” ifadesi, maddi bir çıkar barındırıyor. Yani bir kişi ya da şirketin, kanseri tedavi ettiğini öne sürdüğü bir ürünü, yöntemi veya tavsiyeyi sattığı durumlarda geçerli.

Yasa bu konuda ayrım yapmıyor. Mesela yasa, ilaç şirketlerinin yeni kanser ilaçlarını gazete ve televizyon reklamlarıyla tanıtmasını engelliyor. Ya da tümörleri “mucize kürlerle” tedavi ettiğini öne süren internet sitelerine de müdahale edilmesini sağlıyor.

Yasada bazı istisnalar da var. Parlamento üyeleri, yerel yönetimler, doktorlar, hemşireler, eczacılar ve bu alanlarda eğitim gören kişilere yönelik hazırlanan içerikler halka yönelik reklam sayılmıyor. Aynı şekilde bu gruplara hitap eden teknik yayınlar ile yerel yönetimlerin, gönüllü hastanelerin veya Sağlık Bakanı’nın onayıyla yayımlanan ilanlar da yasağın dışında kalabiliyor.

Yasa yeni kanser tedavilerinin önünde bir engel değil

Yasanın, bugün geliştirilebilecek potansiyel kanser tedavilerini engellediği iddialar arasında. 

Ancak bu doğru değil.

Bugün herkesin kolayca erişebildiği yasanın hiçbir bölümü, yeni bir kanser tedavisinin geliştirilmesini engelleyen bir duruma işaret etmiyor. Yasanın amacı yeni tedavilerin geliştirilmesini engellemek değil, halka yönelik kanser tedavisi reklamlarını sınırlamak. Bir tedavinin kanıtlanmış olup olmaması bu açıdan fark etmiyor. Yani, kanıtlanmış bir tedavi olan kemoterapinin reklamını yapmak da yasak.

Bilim insanları daha etkili bir kanser tedavisi için araştırmalara devam ediyor. Uluslararası veriler, son yıllarda birçok kanser türünde sağkalımın arttığını gösteriyor. Örneğin, ABD’de tüm kanserler için beş yıllık sağkalım oranı 1970’lerin ortasında yüzde 49 iken 2015-2021 arasında yüzde 70’e ulaştı. Benzer şekilde, Birleşik Krallık’ta 1970’lerin başında her dört kanser hastasından yaklaşık biri en az 10 yıl yaşarken, bugün bu oran iki kişiden bire ulaştı. Başlıbaşına bu veriler bile, 1939 Kanser Yasası’nın kanser araştırmalarındaki ilerlemeyi durdurmadığının kanıtı. 

Birleşik Krallık’ta 1939 Kanser Yasası’nın kaldırılması için hükümete verilen dilekçelere verilen yanıtlar da aynı noktaya dikkat çekiyor:

“1939 Kanser Yasası, doktorların güçlü kanıtlarla desteklenen herhangi bir tedavi seçeneğini sunmasını engellemiyor. Yasanın bugün yürürlükte kalan tek hükmü 4. madde. Bu madde, temelde ‘bir kişiyi kanser için tedavi etme, kanser için bir tedavi önerme veya kanser tedavisiyle ilgili tavsiyede bulunma teklifi içeren reklamların yayımlanmasına’ katılmayı yasaklıyor. Bu nedenle dilekçedeki iddiayla doğrudan ilgili değil. Çünkü yasa, doktorların kemoterapiye alternatif tedaviler önermesini veya bu konuda tavsiye vermesini yasaklamıyor. Burada yasanın yanlış yorumlandığı görülüyor. Söz konusu hüküm, bazı istisnalar dışında, halka yönelik reklamları yasaklıyor.”

Kanıtlanmamış kanser tedavisi reklamlarının tehlikesi

Kanser, hepimizi yakından etkileyebilen bir hastalık. Sevdiğiniz biri hastayken, bir yerlerde işe yarayan bir tedavi olduğuna inanmak istiyoruz. O anlarda neyin doğru ya da yanlış olduğunu ölçüp tartamayabiliyoruz. En ufak bir işe yarama ihtimali bile yetiyor. En kötü ne olur ki diye düşünüyoruz. Tam da bu nedenle sahte tedaviler veya etkinliği kanıtlanmamış yöntemler satan kişiler, hasta ve hasta yakınlarını, istismar edebiliyor. 

Etkinliği kanıtlanmamış tedavi iddiaları, hem hastaların sağlığını olumsuz etkileme riski taşıyor. Sadece bu da değil, kanıtsız tedavilerin hastanın zamanını, motivasyonunu ve parasını da boşa harcama tehlikesi var. 

Birleşik Krallık’taki Kanser Yasası’nın amaçlarından biri bunu önlemek.

Türkiye’de sağlıkta reklam yasağı ne durumda?

Türkiye’de ise durum biraz daha karışık. Birleşik Krallık’taki gibi kanser reklamlarını tek başına düzenleyen özel bir yasa olmasa da Kasım 2025’te yenilenen yönetmelik, sağlık hizmetlerinde açık ya da örtülü reklamı yasaklıyor. Sağlık çalışanları bile bilimsel ve klinik olarak kanıtlanmamış ya da yerleşik tıbbi yöntem haline gelmemiş uygulamaların hastalıkları tedavi ettiğini veya tedaviye yardımcı olduğunu söyleyemiyor.

Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu da kanserle ilgili sağlık iddiaları içeren ürün reklamlarına yaptırım uyguluyor. Örneğin 2025’te bir ürünün “kanseri önleme ve tedavisinde” faydalı olduğu yönündeki ifadeler, ürünü ilaç gibi gösteren ve bilimsel olarak ispatlanmamış sağlık beyanları olarak değerlendirildi; firmaya para ve reklamları durdurma cezası verildi. Aynı yıl bir takviyenin “kemoterapiyi erken bırakmaya” yardımcı olduğu yönündeki kullanıcı anlatısına yer verilen içerik için de kaldırma, aksi halde erişim engeli kararı çıktı.

Mevzuatın varlığı, bu tür içeriklerin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Türk Tabipleri Birliği de kuralların işe yaramasının sürekli ve şeffaf bir denetime bağlı olduğunu söylüyor. Bugün sosyal medyada hâlâ karşımıza çıkan “kanseri iyileştiren” ürün ve yöntemler, yasağın kendisi kadar uygulamanın da önemli olduğunu hatırlatıyor.