D vitamini kanser riskini azaltıyor mu?

D vitamini takviyesi almak, hızla yayılan bir kansere yakalanma ihtimalini azaltabilir mi? Sosyal medya paylaşımlarına göre evet, D vitamini kanserden koruyabilir.

Madalyonun öbür tarafı da benzer bir iddiaya sahip. İddiaya göre D vitamini eksikliği, kansere yakalanma ihtimalini artırıyordu.

D vitamini ve kanser arasındaki ilişkiye dair iddiaların ardındaki bilimsel gerçekleri araştırdık.

D vitamini neden kanser araştırmalarının radarına girdi?

Her şey güneş ışığıyla ilgili bir gözlemle başladı.

1980’lerde ABD’de yayınlanan bir araştırmada, güneşin az olduğu kuzey eyaletlerinde bazı kanserlerin daha sık olduğu görüldü. Güneş ışığı vücudun D vitamini üretmesini sağladığı için, bilim insanları bu vitaminin kanserden korunmada bir rolü olup olmadığını merak etti ve araştırmalar hızlandı.

Gözlemsel çalışmalar da bu ihtimali güçlendirdi. Örneğin 2010’da Avrupa’da yapılan geniş bir araştırmada, D vitamini düzeyi yüksek olanların kolorektal kanser riski, düşük olanlara göre yaklaşık yüzde 40 daha az bulundu. 2018’de 17 araştırmanın verilerini birleştiren başka bir çalışma da benzer bir ilişki buldu.

Laboratuvar deneyleri de bazı ipuçları verdi. 1992’de kolon kanseri hücreleri üzerinde yapılan bir deney, D vitamininin hücre çoğalmasını yavaşlatabildiğini gösterdi. 2005’te prostat kanseri hücreleriyle yapılan bir araştırmada iltihaplanmayla ilişkili bazı süreçleri baskıladığı görüldü. 2020’de böbrek kanseri hücreleriyle yapılan deneyde ise hücrelerin hareketini ve çevre dokulara girme yeteneğini azalttı.

Bu bulgular elbette umut verici. Ama D vitamininin laboratuvarda kanser hücrelerinin büyümesini yavaşlatması, insanlarda kanseri önlediği anlamına gelmiyor. Ya da gözlemsel çalışmalar bir ilişki sunsa da kesin bir neden sonuç ilişkisi göstermiyor. Hikâyenin karıştığı yer tam olarak burası.

Randomize çalışmalara göre D vitamini kanserden korumuyor

Gelelim insanların dahil olduğu randomize kontrollü kanıtlara. Zira D vitamininin kanseri önlediği iddiasının doğru olabilmesi için tam da buna ihtiyaç var.

26 bin kişinin katıldığı 2018 tarihli bir araştırmada, daha önce kanser tanısı almamış katılımcıların bir kısmı her gün D vitamini takviyesi aldı. Diğerlerine ise D vitamini içermeyen, plasebo hap verildi. Araştırmacılar yaklaşık beş yıl boyunca katılımcıların sağlık durumunu takip etti. D vitamini kullanan grupta 793, kullanmayan grupta ise 824 kişiye kanser tanısı kondu. Aradaki fark o kadar azdı ki, tamamen bir tesadüf de olabilirdi. Araştırmacılar, D vitamini takviyesinin kansere yakalanma riskini azalttığına dair güvenilir bir kanıt bulamadı.

Benzer bir araştırma da 2025’te Avustralya’da yapıldı. Araştırmaya 60 yaş ve üzerindeki 21 binden fazla kişi katıldı. Mekanizma bir önceki araştırmayla aynıydı. Katılımcıların yarısı beş yıl boyunca her ay yüksek dozda D vitamini aldı. Kontrol grubu oluşturuldu ve diğer grup plasebo hap içti. D vitamini alan grupta bin 336, almayan grupta ise bin 304 kişiye kanser tanısı kondu. Aradaki küçük fark, D vitamininin kanser riskini artırdığını veya azalttığını gösterecek kadar güçlü değildi. 

Kısacası, bazı gözlemsel çalışmalarda ve laboratuvar deneylerinde D vitamininin kanserden koruyucu etkileri olduğuna dair veriler bulunsa da randomize kontrollü deneylere göre D vitamini takviyesi almak, kansere yakalanma riskini azaltmıyor. 

D vitamini eksikliği kanser yapar mı?

Şu anki bilimsel bulgulara göre hayır. Çalışmalar böyle bir nedensel ilişki göstermiyor.

Üstelik bu iddianın tam tersine işaret eden araştırmalar da var. Mesela 2022 tarihli randomize kontrollü bir deneyde D vitamini kullanan grupta kanserden ölüm riski sayısal olarak biraz daha yüksek çıktı. Ancak bu fark da tesadüfen ortaya çıkmış olabilirdi. D vitamininin kanserden ölümleri artırdığı sonucuna varmadılar.

Zaten bu iddianın doğru olabilmesi için kanser teşhisi alan hastaların çok büyük bir çoğunluğunun hastalıktan önce D vitamini seviyesinin standartların altında olması gerekir. Ancak böyle bir veri yok.

Evet, kanser hastalarında düşük D vitamini değerleri görülmesi pek sıradışı değil. Ama uzmanlar, bu durumun kanserin nedeni değil, büyük olasılıkla hastalığın ve ona eşlik eden durumların sonucunda gelişebileceğine işaret ediyor. Örneğin kemoterapi sırasında iştah azalabilir, bulantı ve kusma nedeniyle beslenme düzeni değişebilir. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü bu etkilerin hastaların yeterli beslenmesini zorlaştırabildiğini belirtiyor. Üstelik 2018’de 374 meme kanseri hastasıyla yapılan bir araştırmada, hastaların yaklaşık üçte ikisinin D vitamini düzeyi kemoterapi sonrasında düşmüştü. Hastalık sırasında daha az hareket etmek, güneşte daha az zaman geçirmek ve vücuttaki iltihaplanma da D vitamini düzeyini etkileyebilir.

Fazla vitaminin faydası yok

D vitamininin vücudumuz için gerekli olduğu su götürmez bir gerçek. Ama fazlası her zaman için daha iyi değil. D vitamini fazlalığı mide bulantısı, halsizlik, böbrek taşı ve böbrek hasarı gibi sağlık sorunlarına yol açabiliyor.

Hatta 2019’da 311 kişiyle yapılan bir araştırmada, üç yıl boyunca yüksek doz D vitamini alanların bazı kemiklerindeki yoğunluğun daha düşük olduğu görüldü.

Bu yüzden kanserden korunmak umuduyla kendi kendimize yüksek doz D vitamini almamıza gerek yok. D vitamini eksikliğiniz varsa ne kadar takviyeye ihtiyaç duyduğunuzu bir doktorla birlikte belirleyebilirsiniz.